ସୁମନ କଲ୍ୟାଣପୁର: ଏକ ମଧୁର ସ୍ୱରର ଅମର କାହାଣୀ
ଚିତ୍ତ ରଞ୍ଜନ ମହାନ୍ତି
ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଜଗତରେ ଏକ ମଧୁର, ନରମ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ସ୍ୱରର ଅଧିକାରିଣୀ ସୁମନ କଲ୍ୟାଣପୁର ଗତ କାଲି ମେ ୩୧ରେ ମୁମ୍ବାଇ ର ଲୋଖଣ୍ଡୱାଲା ନିବାସରେ ୮୯ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପରଲୋକ ଗମନ କରିଛନ୍ତି। ବୟସଜନିତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା କାରଣରୁ ଶାନ୍ତିରେ ସେ ବିଦାୟ ନେଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରେମୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଶୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ହିନ୍ଦୀ ସିନେମାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗର ଏକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଥିଲେ ସୁମନ। ତାଙ୍କ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ମନରେ ଧ୍ୱନିତ ହୋଇ ରହିଛି।
ଜନ୍ମ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ-
ସୁମନ କଲ୍ୟାଣପୁରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା ଜାନୁଆରୀ ୨୮, ୧୯୩୭ ରେ ଢାକାରେ (ବର୍ତ୍ତମାନ ବାଙ୍ଗଲାଦେଶ)। ସେତେବେଳେ ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ଅଂଶ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ନାମ ଥିଲା ସୁମନ ହେମ୍ମାଡ଼ି (Suman Hemmadi)। ତାଙ୍କ ପିତା ଶଙ୍କର ରାଓ ହେମ୍ମାଡ଼ି କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଉଡୁପି ଜିଲ୍ଲାର ହେମ୍ମାଡ଼ି ଗ୍ରାମର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାରସ୍ୱତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ଏବଂ ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆରେ ଉଚ୍ଚ ପଦବୀରେ କର୍ମରତ ଥିଲେ। ମାତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ସୀତା ହେମ୍ମାଡ଼ି। ସୁମନ ପରିବାରର ବଡ଼ ଝିଅ ଥିଲେ ଏବଂ ମୋଟ୍ ୫ ଭଉଣୀ ଓ ଜଣେ ଭାଇ ଥିଲେ।
୧୯୪୩ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ମୁମ୍ବାଇ (ସେତେବେଳେ ବମ୍ବେ) ଆସି ବସବାସ କଲେ। ଏଠାରେ ସୁମନଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ଥିଲା। ସୁମନ ପ୍ରଥମେ ଚିତ୍ରକଳା ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସର୍ ଜେ.ଜେ. ସ୍କୁଲ ଅଫ ଆର୍ଟସରୁ ଡିଗ୍ରୀ ଲାଭ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ରଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଆକର୍ଷିତ କଲା। ସେ ଉସ୍ତାଦଙ୍କ ଠାରୁ ତାଲିମ ନେଇ ନିଜର କଣ୍ଠକୁ ମାର୍ଜିତ କରିଥିଲେ।
ସଙ୍ଗୀତ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ-
୧୯୫୪ ମସିହାରେ ସୁମନଙ୍କ ଫିଲ୍ମ ସଙ୍ଗୀତ ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ ଘଟିଲା। ଫିଲ୍ମ 'ଦରୱାଜା'ରେ ଏକ ଡୁଏଟ ଗୀତ ଗାଇ ସେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ସଫଳତା ଆସିଲା ୧୯୬୦ ଦଶକରେ। ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଲତା ମଙ୍ଗେଶକରଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରାୟତ ମିଶି ଯାଉଥିବାରୁ ଅନେକ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଗୀତକୁ ଲତାଙ୍କ ଗୀତ ବୋଲି ଭୁଲ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଅଭିଶାପ ଉଭୟ ଥିଲା।
ସେ ଏସ.ଡି. ବର୍ମନ, ଆର.ଡି. ବର୍ମନ, ନୌଶାଦ, ମଦନ ମୋହନ, ରୋଶନ ଆଦି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକଙ୍କ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଲୋକପ୍ରିୟ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ:
"ନା ନା କରତେ ପ୍ୟାର ତୁମ୍ହିନ ସେ" (ଜବ ଜବ ଫୁଲ ଖିଲେ)
ତା ତୁମ ହମେ ଜାନୋ (ବାତ ଏକ ରାତ କି)
ଜିନ୍ଦଗୀ ଇମ୍ତିହାନ ଲେଥି ହୈ (ନସିବ)
ୟେ ଶମା ହୈ ୟେ ପ୍ୟାର କା (ସର୍ଫରୋଶ)
ମେରା ପୟାର ଭି ତୁ ହୈ (ସାଥୀ)
"ତୁମ୍ନେ ପୁକାରା ଔର ହମ ଚଲେ ଆଏ" (ରାଜକୁମାର)
"ୟୁ ହି ଦିଲ ନେ ଚାହା ଥା" (ଦିଲ ହି ତୋ ହୈ)
"ମେରେ ସଙ୍ଗ ଗା ଗୁନଗୁନା" (ଜନ୍ୱାର)
ପ୍ରାୟ ୮୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଗୀତ ସେ ଗାଇଛନ୍ତି। ହିନ୍ଦୀ ବ୍ୟତୀତ ମରାଠୀ, ବଙ୍ଗଳା, ଗୁଜରାଟୀ, କନ୍ନଡ଼, ଆସାମୀୟା, ଓଡ଼ିଆ, ପଞ୍ଜାବୀ ଆଦି ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ ଗାଇଛନ୍ତି। ମହମ୍ମଦ ରଫିଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ୧୪୦ ରୁ ଅଧିକ ଡୁଏଟ ଅଛି।
ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରେମୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୁମନ ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେ ଓଡ଼ିଆ ଫିଲ୍ମ 'ଗପ ହେଲେ ବି ସତ' (୧୯୭୬), 'ଚିଲିକା ତୀରେ' (୧୯୭୭), 'ସମୟ' (୧୯୭୭) ଆଦିରେ ଗୀତ ଗାଇଛନ୍ତି। "ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ ନନ୍ଦନ", "ମୁ ଜାନେନା କହା ବାଟ ରହିଛି ଚାନ୍ହି", "ଗୁହାରି ସୁଣ ଭଗବାନ" ପରି ଗୀତ ଓଡ଼ିଆ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଜୟ କରିଛି। ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତରେ ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ସହିତ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଓ ପୁରସ୍କାର-
୧୯୫୮ ମସିହାରେ ସୁମନ ମୁମ୍ବାଇର ବ୍ୟବସାୟୀ ରାମାନନ୍ଦ କଲ୍ୟାଣପୁରଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଟି ରେକର୍ଡିଙ୍ଗ ସେସନରେ ସହଯୋଗ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକ ଝିଅ ଚାରୁଲ ଅଗ୍ନି ଆମେରିକାରେ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି।
ସୁମନ ଜୀବନରେ ଅନେକ ପୁରସ୍କାର ପାଇଛନ୍ତି ଯଦିଓ ଫିଲ୍ମଫେୟାର ବା ଜାତୀୟ ପୁରସ୍କାର ନପାଇ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରେମୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛନ୍ତି। ୨୦୨୩ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ପଦ୍ମ ଭୂଷଣ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର ତାଙ୍କୁ ଲତା ମଙ୍ଗେଶକର ପୁରସ୍କାର ଦେଇଥିଲେ।
ସୁମନଙ୍କ କଣ୍ଠର ବିଶେଷତ୍ୱ ଥିଲା ଏହାର ନରମତା, ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପସ୍ଥାପନା। ସେ କ୍ଲାସିକାଲ ବେସ୍ ଥିବା ଗୀତ ମଧ୍ୟ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ। ଯଦିଓ ସେ ରାଜନୈତିକ କାରଣରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କମ ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଗୀତର ଲୋକପ୍ରିୟତା କଦାପି କମ ହୋଇ ନ ଥିଲା।
ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ପ୍ରଭାବ-
ସୁମନ କଲ୍ୟାଣପୁରଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ଯାତ୍ରା ପ୍ରାୟ ୩୫ ବର୍ଷର ଥିଲା (୧୯୫୩-୧୯୮୮)। ସେ କେବଳ ଏକ ଗାୟିକା ନ ଥିଲେ, ଏକ ଯୁଗର ପ୍ରତୀକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରେମ, ବିରହ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଭାବନାକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲା। ଆଧୁନିକ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରେମୀମାନେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନେକ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ, ଅଭିନେତା ଓ ରାଜନେତା ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରତିଭା କଦାପି ମରେ ନାହିଁ; ତାହା ସମୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଅମର ହୋଇ ରହେ।
ସୁମନ କଲ୍ୟାଣପୁରଙ୍କ ଜୀବନ ଓ କୃତି ଯୁବ ପିଢ଼ିକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବ। ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରେମୀମାନେ ତାଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବେ। ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଚିରକାଳ ଧ୍ୱନିତ ହେଉ।
